In opdracht van twee Leidse ondernemersfamilies maak ik een familiekroniek. De familieleden leveren hun verhalen aan, als historicus doe ik aanvullend onderzoek en maak ik er uiteindelijk een manuscript van. Een nieuw type project in een voor mij wat minder bekende stad, dus een dubbel zo interessante uitdaging!
Aan het eind van de 19e eeuw kent iedereen Schiedam. Daar groeit en bloeit de brandersindustrie, terwijl alcoholmisbruik een steeds groter maatschappelijk probleem wordt. Om jenever en andere sterke drank uit te bannen, richt de drankbestrijding de pijlen op Schiedam. Met zoveel succes dat ‘Schiedam’ een synoniem wordt voor alles wat er mis gaat rondom alcoholgebruik. In 2025 viert Schiedam 750 jaar stadsrecht. Voor de historische bundel die dan verschijnt, doet Ingrid van der Vlis onderzoek naar deze schaduwzijde van de brandersindustrie.
Op 6 maart 2016 is in een bomvolle Van der Mandelezaal in het Prinsenhof het tweede deel van de Delftse stadsgeschiedenis gepresenteerd: Vooruit met veel verleden. Arthur Japin hield een zeer levendige voordracht over zijn roman De zwarte met het witte hart, gebaseerd op het historische verhaal van twee Ashanti-prinsen die in negentiende-eeuws Delft opgroeiden. Vervolgens schetste Ingrid van der Vlis een beeld van de ruim twee eeuwen Delftse geschiedenis, aan de hand van twee belangrijke Delftse troeven: techniek en toerisme. Tot slot ontvingen drie nieuwe Delftenaren dit tweede deel van de stadsgeschiedenis.
Vooruit met veel verleden. Geschiedenis van Delft vanaf 1795, uitgegeven bij WBooks en nu voor de introductieprijs van 34,95 euro.
Ongeveer honderd jaar geleden schudde anarchist Jurriaan van Aggelen de Delftse gemeentepolitiek flink op. Hij wist de burgemeester en zijn mederaadsleden regelmatig op de kast te jagen met zijn vaak onorthodoxe uitspraken. Hoewel Van Aggelen begon als socialist en anarchist stond hij later juist bekend als socialistenvreter, wat een tegenstrever op uitroep ontlokte: ‘In Delft schijnt op politiek gebied alles mogelijk’. Een bescheiden eerbetoon aan deze luis in de pels in de Delft op Zondag van 3 januari 2016.
De Oude Kerk in Delft wordt nu liefkozend de “Scheve Jan” genoemd. In de negentiende eeuw zag het stadsbestuur die scheefstand juist als een probleem. Onderhoud kostte veel geld en eigenlijk stond de toren in de weg om een goede doorvaart in de stad te garanderen. Afbreken zou een win-win situatie opleveren. Tenminste, als de burgers van Delft het daar ook mee eens waren… In een relatief vroeg burgerprotest wisten zij de afbraak te voorkomen, niemand mocht aan hun Scheve Jan komen!
Delft was in de negentiende eeuw een mannenbolwerk: militaire werkplaatsen, een garnizoen soldaten, technische studenten en steeds meer fabrieksarbeiders. Toch is de sociale geschiedenis van de stad niet te schrijven zonder een aantal zeer sterke dames te noemen.
De Indonesische Archipel sprak in de negentiende eeuw schande over het monopolie dat Delft bezat op de Indische ambtenarenopleiding, een onderdeel van de Koninklijke Akademie. De Akademie stond niet al te best bekend en toch moesten jongemannen die carrière wilden maken in Nederlands-Indie allemaal in Delft naar school. Ook als ze al op Java of Sumatra woonden. Delft raakte het monopolie kwijt, maar revancheerde zich. De stad richtte in 1864 een nieuwe Indische Instelling op, beter en succesvoller dan de Akademie. Toen de studentenstroom echter opdroogde, trok de gemeente de stekker uit de Indische Instelling. Weer sprak men er schande van, nu over het staken van de opleiding. Lees hierover in Delft op Zondag.
Delft is tegenwoordig een toeristische trekpleister. In de negentiende eeuw was dit absoluut niet het geval. De stad stond bekend als stil en saai, het Prinsenhof werd gebruikt als kazerne en de grachten stonken een uur in de wind. Verfraaiings Vereeniging Delfia probeerde vanaf 1897 het negatieve beeld van de stad bij te stellen. In Delft op Zondag een korte geschiedenis van deze voorloper van de VVV.
Op woensdag 16 april geeft Ingrid van der Vlis een lezing over Delft in de 19e en 20ste eeuw bij uitvaartvereniging De Laatste Eer. De uitvaartvereniging werd in 1931 als corporatie opgericht en is dit in de basis nog steeds. De Laatste Eer is een van de sponsors van het stadsgeschiedenisproject.
Woensdag 16 april 2014, 20.00 uur, De Laatste Eer
Delft in de 19e en 20e eeuw: Stad van techniek, toerisme en industrie.
Sluit Schiedam! Aan het eind van de 19e eeuw klinkt die leus tot in de Tweede Kamer. De brandersindustrie en de jeneverstokerij van Schiedam maken dan turbulente tijden door, terwijl alcoholmisbruik als een steeds groter maatschappelijk probleem wordt beschouwd. Vooral jenever is ‘erger dan de cholera’, zo wordt iedereen ingepeperd. Halen Schiedammers hun schouders op over deze waarschuwingen? Of zijn het juist de Schiedammers die aan de bel trekken over misstanden en problemen? En gaat het hen dan om de alcohol of hebben zij ook met andere lasten van het brandersbedrijf en de jeneverindustrie te maken?
Dit artikel van Ingrid van der Vlis verscheen in de bundel ter gelegenheid van 750 jaar stadsrecht Schiedam.
Laurens Priester, Merel Blok en Caroline Nieuwendijk (red), Nieuwe vergezichten. Schiedam in twaalf vertellingen (gemeente Schiedam 2025) ISBN 9789073677401, 456 pagina’s, ruim geïllustreerd.
Delft kampte in 1795 met een stoffig en saai imago. De stad moest zich na een diepe inzinking opnieuw uitvinden. Militaire nijverheid en de juiste contacten zorgden ervoor dat de stad in 1842 de Koninklijke Akademie verwierf. Deze voorloper van de Technische Universiteit maakte Delft tot een succesvolle industriestad, die ook cultureel opbloeide. Na de Tweede Wereldoorlog groeide de industrie verder en breidde Delft met steeds meer hypermoderne woonwijken uit. De historische binnenstad bleef echter ook om aandacht vragen, al was het maar vanwege de toenemende aantallen toeristen die eropaf kwamen. Het bleek een uitdaging de drang naar creatieve vernieuwing en modernisering te combineren met de toeristische grachtenstad die Delft eveneens was.
Opdrachtgever: Stichting Geschiedschrijving Delft
Vooruit met veel verleden. Geschiedenis van Delft na 1795 (Zwolle, uitgeverij WBooks 2016)
